“เสาเจ้าพ่อช้าง เสาที่มีเรื่องเล่าถึงความตั้งใจในการสถาปนาเสาหลักเมืองแม่ฮ่องสอนในอดีต”

ท่ามกลางเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ของเมืองแม่ฮ่องสอน ยังมีเสาต้นหนึ่งที่ซ่อนเรื่องเล่าเกี่ยวกับจุดเริ่มต้นของเมืองเอาไว้ เสาต้นนี้มีชื่อเรียกว่า “เสาเจ้าพ่อช้าง” ซึ่งมีเรื่องราวเชื่อมโยงกับเจ้าแก้วเมืองมา และการเข้ามาตั้งถิ่นฐานของผู้คนในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่ฮ่องสอนเมื่อครั้งอดีต

เรื่องเล่ากล่าวว่า เจ้าแก้วเมืองมาได้เดินทางล่องลงมาทางใต้ จนมาพบกับบริเวณลำน้ำแม่ฮ่องสอนและลำห้วยน้ำ เห็นว่าพื้นที่แห่งนี้มีความเหมาะสมสำหรับการฝึกสอนช้างป่า จึงรวบรวมผู้คนเข้ามาตั้งถิ่นฐานและก่อตั้งเป็นชุมชนขึ้น โดยเรียกชื่อว่า “เมืองแม่ฮ่องสอน”

ในการจัดตั้งชุมชนครั้งนั้น เจ้าแก้วเมืองมาได้มอบหมายให้แสนโกม บุตรเขยของพะก่าหม่อง เป็นผู้นำชุมชนในตำแหน่ง “ปู่ก้าง” หรือผู้ใหญ่บ้าน โดยขึ้นตรงกับบ้านปางหมู พร้อมทั้งจัดตั้งปางช้างขึ้นบริเวณด้านหน้าสถานีตำรวจภูธรเมืองแม่ฮ่องสอนในปัจจุบัน เพื่อใช้เป็นสถานที่พักและฝึกสอนช้างป่า

นอกจากการจัดตั้งชุมชนและปางช้างแล้ว เจ้าแก้วเมืองมายังได้ประกอบพิธีบวงสรวงและปักเสามงคลขึ้นบริเวณปางช้าง เพื่อใช้เป็นเสาสำหรับประกอบพิธีกรรมในการจับช้างป่า เสาต้นนี้เองที่เรียกกันในเวลาต่อมาว่า “เสาเจ้าพ่อช้าง”

สิ่งที่น่าสนใจคือ เจ้าแก้วเมืองมามีความตั้งใจให้เสาต้นนี้เป็นเสาหลักเมืองแม่ฮ่องสอน โดยได้กำชับพะก่าหม่องและแสนโกมให้รักษาเสามงคลต้นนี้ไว้ เพื่อสานต่อเจตนารมณ์ดังกล่าว

อย่างไรก็ตาม เรื่องราวกลับไม่ได้ดำเนินไปตามที่ตั้งใจไว้ เมื่อเกิดเหตุการณ์เจ้าฟ้าโกหล่านยกทัพไปตีเมืองปายและเชียงใหม่ ส่งผลกระทบต่อพะก่าหม่องและแสนโกม จนต้องอพยพหลบหนีไปยังเขตพม่า การสถาปนาเสาหลักเมืองแม่ฮ่องสอนจึงไม่ได้เกิดขึ้นตามเจตนารมณ์ของเจ้าแก้วเมืองมา

จากเสามงคลที่ตั้งใจให้เป็นเสาหลักเมือง สู่เสาเจ้าพ่อช้างที่ยังคงปรากฏอยู่ในเรื่องเล่าของท้องถิ่น เสาต้นนี้จึงมีความหมายมากกว่าสิ่งปลูกสร้างหรือสัญลักษณ์แห่งการสักการะ เพราะยังเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราวที่สะท้อนให้เห็นถึงการตั้งถิ่นฐาน การใช้ชีวิต และพัฒนาการของชุมชนในยุคแรกเริ่มของเมืองแม่ฮ่องสอน

บางครั้ง ประวัติศาสตร์ของเมืองหนึ่งเมือง อาจไม่ได้ปรากฏอยู่เพียงในเอกสารหรืออาคารเก่าแก่ แต่อาจซ่อนอยู่ในเสาต้นหนึ่ง ซึ่งรอให้คนรุ่นหลังกลับมาค้นหาและทำความเข้าใจเรื่องราวที่ผ่านกาลเวลามาอย่างยาวนาน